KRIPË DHE KOHË
Rruga industriale e Kripores së Ulqinit
Një histori për kripën, njerëzit, teknologjinë dhe peizazhin që formësoi Ulqinin.
Ka vende, vlera e të cilave nuk matet vetëm me bukurinë e tyre natyrore, por edhe me njerëzit që i kanë krijuar. Kriporja e Ulqinit është një prej tyre.
Për më shumë se tetë dekada, Kriporja “Bajo Sekulić” ishte një nga prodhuesit më të mëdhenj të kripës së detit në bregdetin lindor të Adriatikut dhe një pjesë e rëndësishme e jetës ekonomike dhe shoqërore të Ulqinit. Breza të tërë ujëtarësh, laborantësh, mekanikësh, elektricistësh, inxhinierësh, punonjësish të administratës dhe mbledhësish të kripës krijuan një sistem kompleks, në të cilin natyra, njeriu dhe teknologjia ishin të lidhura në mënyrë të pandashme.
Dielli, deti dhe era ishin baza e prodhimit, por pa kilometra të tërë kanalesh dhe argjinaturash, stacione pompimi, laboratorë, punishte, magazina, makineri dhe, mbi të gjitha, dijen e njerëzve që menaxhonin këtë sistem, Kriporja e Ulqinit nuk do të mund të ekzistonte.
Rreth projektit
“Kripa dhe Koha” është një projekt kushtuar hulumtimit, valorizimit dhe interpretimit bashkëkohor të trashëgimisë kulturore industriale të Kripores së Ulqinit “Bajo Sekulić”.
Përmes hulumtimit të materialeve arkivore dhe literaturës, bisedave me ish-punëtorët, mbledhjes së fotografive të vjetra, dokumentimit dhe hartëzimit të objekteve industriale, projekti zbulon një pjesë të historisë së Kripores që sot shpesh mbetet e fshehur pas peizazhit të saj të njohur natyror.
Qëllimi i projektit është të ruajë rrëfimet për njerëzit, objektet, dijen dhe teknologjinë që për gati tetë dekada mbajtën gjallë prodhimin e kripës dhe t'ua prezantojë ato, në një mënyrë bashkëkohore dhe të qasshme, qytetarëve të Ulqinit dhe vizitorëve të Kripores.
Projekti realizohet nga Dr Martin Schneider-Jacoby Association – MSJA, me mbështetjen e Organizatës Turistike të Komunës së Ulqinit, në kuadër të Thirrjes Publike për pjesëmarrje në procedurën e ndarjes së mjeteve për përzgjedhjen e projekteve për valorizimin e trashëgimisë kulturore, që kanë të bëjnë me kërkimet arkeologjike, punimet konservuese dhe restauruese, rikonstruksionin dhe promovimin e të mirave kulturore në territorin e Komunës së Ulqinit.
Qëndrimet dhe mendimet e shprehura u përkasin vetëm autorëve dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht qëndrimet e Organizatës Turistike të Ulqinit. Ulcinj.
Më shumë se një Park Natyror
Kriporja e Ulqinit sot njihet si një nga zonat më të rëndësishme për shpendët në bregdetin lindor të Adriatikut. Pellgjet, kanalet dhe argjinaturat e saj përbëjnë habitate të rëndësishme ligatinore, veçanërisht për shpendët shtegtarë, të cilët këtu gjejnë hapësira për pushim, ushqim dhe folezim.
Por peizazhi që sot e perceptojmë si natyror nuk është krijuar pa ndërhyrjen e njeriut.
Pellgjet, argjinaturat dhe kanalet u ndërtuan për nevojat e prodhimit të kripës. Pikërisht ky sistem industrial, i krijuar dhe mirëmbajtur nga breza të tërë punëtorësh, formësoi hapësirën që sot e njohim si Park Natyror.
Prandaj, trashëgimia natyrore dhe ajo industriale e Kripores së Ulqinit nuk mund të shihen të ndara nga njëra-tjetra. Këtu, natyra dhe industria nuk janë në kundërshtim me njëra-tjetrën, por së bashku rrëfejnë historinë e krijimit të një peizazhi unik.
Si filloi gjithçka?
Historia e Kripores fillon shumë kohë para mbledhjes së parë të kripës.
Në vitin 1885, me urdhër të Princeshës Milena, filloi hapja e kanalit të Port Milenës, me qëllim të tharjes së Kënetës së Zogajve, përfitimit të tokës bujqësore dhe zvogëlimit të përhapjes së malaries.
Përmbytjet e mëdha të Bunës dhe Drinit në vitin 1896 mundësuan depërtimin e ujit të detit përmes kanalit, duke e kripëzuar përgjithmonë këtë hapësirë dhe duke krijuar kushtet natyrore për prodhimin e ardhshëm të kripës së detit.
Nga këneta në fabrikën e kripës
Në vitet 1920, pas disa vitesh hulumtimesh përgjatë bregdetit të Adriatikut, inxhinierët Guido Grisogono dhe Antun Koludrović zgjodhën pikërisht Ulqinin për ndërtimin e një kriporeje të madhe detare. Kripësia e lartë, numri i madh i ditëve me diell, erërat e favorshme, fusha e gjerë dhe toka e papërshkueshme nga uji e bënin këtë hapësirë pothuajse ideale.
Ndërtimi i Kripores zgjati nga viti 1927 deri në vitin 1934, ndërsa në vitin 1935 u realizua mbledhja e parë e kripës.
Kështu filloi një histori industriale që do të zgjaste për gati tetë dekada.
Si funksiononte Kriporja?
Në shikim të parë, për prodhimin e kripës së detit nevojiten vetëm deti, dielli dhe era. Në të vërtetë, pas çdo kristali kripe qëndronte një proces i organizuar me saktësi.
Uji i detit, me ndihmën e stacioneve të pompimit, futej në sistemin e kanaleve dhe pellgjeve, ku avullonte gradualisht. Me rritjen e përqendrimit të kripës, uji drejtohej më tej nëpër sistem, derisa në pellgjet e kristalizimit formoheshin kristalet e gatshme për mbledhje.
Ujëtarët ndiqnin çdo ditë lëvizjen dhe nivelin e ujit, laboratori kontrollonte kripësinë dhe cilësinë, punishtet mirëmbanin makineritë dhe pompat, magazinat ruanin pajisjet dhe materialet, ndërsa repartet e përpunimit përgatisnin kripën e mbledhur për treg.
Në periudhën e prodhimit më të madh, Kriporja funksiononte si një qytet i vogël, me infrastrukturën, punishtet, parkun e automjeteve, sistemin energjetik dhe shërbimet e veta profesionale. Çdo pjesë e sistemit varej nga tjetra.
Njerëzit e Kripores
Pas çdo pellgu, kanali, pompe dhe makinerie qëndronin njerëzit.
Gjatë gati tetë dekadave të funksionimit, në Kripore punuan mijëra punëtorë të profesioneve të ndryshme. Për shumë familje në Ulqin, ajo nuk ishte vetëm një vend pune, por pjesë e jetës së përditshme.
Këtu fitoheshin përvojat e para të punës, krijoheshin miqësi dhe dija përcillej nga brezat më të vjetër tek ata më të rinj. Puna shpesh ishte fizikisht e vështirë, ndërsa prodhimi varej nga përvoja e njerëzve që duhej të kuptonin njëkohësisht natyrën dhe teknologjinë.
Sot, kujtimet e tyre janë po aq të rëndësishme sa ndërtesat dhe makineritë e ruajtura. Pa rrëfimet e njerëzve që punuan në Kripore, historia e saj nuk do të ishte e plotë.
Rruga industriale e Kripores së Ulqinit
Pikërisht për këtë arsye, projekti “Kripa dhe Koha” krijon një rrugë interpretuese nëpër zonën industriale të ish-fabrikës së kripës.
Rruga lidh objektet që dikur kishin funksione të ndryshme, por të ndërlidhura, në funksionimin e Kripores:
Ndërtesa e vjetër e administratës · Laboratori · Muzeu · Magazina e karburantit · Kaldaja · Magazina qendrore · Punishtja e mirëmbajtjes · Nënstacioni elektrik · Stacioni i kompresorëve · Hangari për përpunimin e kripës · Magazina e ambalazhit · Garderoba e punëtorëve · Punishtja e zdrukthëtarisë · Magazinat I dhe II · Hangari i kripës së papërpunuar · Stacioni i pompimit nr. 9, 16 dhe 31.
Secili prej tyre ruan një pjesë të një historie shumë më të madhe.
Përmes tabelave interpretuese dhe kodeve QR, vizitorët mund të mësojnë se për çfarë shërbenin këto objekte, të shohin se si dukeshin dikur, të njihen me njerëzit që punuan në to dhe të kuptojnë se si të gjitha së bashku përbënin një sistem të madh prodhimi.
